કચ્છ : અન્નદાનને બનાવ્યો જીવનમંત્ર, માનવસેવાને માન્યો પરમધર્મ! વલુભગતબાપાની સેવાગાથા આજે પણ આપે છે પ્રેરણા

જગદીશ પી. દવે | દેશલપર (ગું) : કચ્છની પવિત્ર ધરતીએ અનેક એવા મહાનુભાવો આપ્યા છે, જેમણે પોતાના જીવનને માત્ર વ્યક્તિગત સુખ-સુવિધાઓ સુધી સીમિત રાખવાને બદલે સમાજસેવા, ધર્મ અને માનવતાના કાર્યો માટે સમર્પિત કર્યું છે. આવી જ વિરલ વિભૂતિઓમાં કચ્છી લોહાણા સમાજના ભક્તરાજ પૂજ્ય વલુભગતબાપાનું નામ વિશેષ આદર સાથે લેવામાં આવે છે. અન્નદાનને જીવનનું ધ્યેય બનાવી ભૂખ્યાને ભોજન, ગૌમાતાની સેવા અને તીર્થયાત્રીઓની સુવિધા માટે સતત કાર્યરત રહેલા વલુભગતબાપાની ૨૬મી પુણ્યતિથિ નિમિત્તે તેમના સેવામય જીવનનું સ્મરણ થઈ રહ્યું છે. તેમણે પ્રગટાવેલી સેવાની જ્યોત આજે પણ અનેક સેવાકાર્યો દ્વારા જીવંત રહી છે.

વલુભગતબાપાનું મૂળ નામ વાલજી કાનજી કતીરા હતું. ભક્તિ, સાદગી અને નિઃસ્વાર્થ સેવાભાવના કારણે તેઓ લોકહૃદયમાં 'વલુભગતબાપા' તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા હતા. પૂજ્ય ગુરુવર્ય વાલરામજી મહારાજની પ્રેરણાથી તેમણે માનવસેવાને આધ્યાત્મિક જીવનનો અભિન્ન ભાગ બનાવ્યો હતો. તેમની દૃષ્ટિએ ધર્મ માત્ર પૂજા-પાઠ કે ધાર્મિક વિધિઓ પૂરતો સીમિત નહોતો, પરંતુ જરૂરિયાતમંદની સેવા કરવી, ભૂખ્યાને ભોજન આપવું અને દુઃખી વ્યક્તિને સહારો આપવો એ પણ ધર્મનું જ મહત્ત્વપૂર્ણ સ્વરૂપ હતું.

નારાયણ સરોવર : અન્નક્ષેત્રના આદ્યસ્થાપક ભક્તરાજ વલુભગતબાપાની ૨૬મી પુણ્યતિથિએ સેવાભાવી જીવનનું સ્મરણ: ગૌસેવા, અન્નદાન, તીર્થયાત્રીઓની સેવા અને ધાર્મિક સંસ્થાઓના નિર્માણમાં આપ્યું અમૂલ્ય યોગદાન

જીવનસંગિની માતૃશ્રી રૂક્ષ્મણીબાઈના સહયોગથી વલુભગતબાપાએ સેવાકાર્યોને જીવનનો મુખ્ય આધાર બનાવ્યો હતો. વ્યક્તિગત સુખ કરતાં બીજાના કલ્યાણને પ્રાધાન્ય આપવાની તેમની ભાવનાએ તેમને સમાજમાં આગવું સ્થાન અપાવ્યું. સાધુ-સંતો, હરિભક્તો, પથિકો અને દૂરદૂરથી કચ્છનાં પવિત્ર તીર્થસ્થાનોની યાત્રાએ આવતા શ્રદ્ધાળુઓની સેવા કરવી તેમના જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો બની ગઈ હતી.

કચ્છના ધાર્મિક નકશા પર વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવતા નારાયણ સરોવર ખાતે અન્નદાનની વ્યવસ્થાને સુદૃઢ બનાવવામાં વલુભગતબાપાનું યોગદાન યાદગાર રહ્યું છે. શ્રી કચ્છ નારાયણ સરોવર અન્નક્ષેત્ર અને ભોજનાલયના આદ્યસ્થાપક તરીકે તેમણે શરૂ કરેલો સેવાયજ્ઞ અનેક યાત્રિકો માટે આશ્રય અને આધારરૂપ બન્યો. તીર્થયાત્રા દરમિયાન શ્રદ્ધાળુઓને ભોજન જેવી પાયાની સુવિધા મળી રહે તે પાછળ તેમની માનવતાવાદી વિચારધારા અને સેવાની ઊંડી ભાવના રહેલી હતી.

અન્નદાનને ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મહાદાન ગણવામાં આવ્યું છે. વલુભગતબાપાએ આ પરંપરાને માત્ર ધાર્મિક માન્યતા તરીકે સ્વીકારી નહોતી, પરંતુ તેને વ્યવહારિક જીવનમાં ઉતારીને સેવાનું જીવંત ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું હતું. ભૂખ્યા વ્યક્તિને ભોજન આપવાથી તેના શરીરની જરૂરિયાત સંતોષાય છે, પરંતુ તેની સાથે માનવતાની લાગણી પણ મજબૂત બને છે. આ જ ભાવનાને કેન્દ્રમાં રાખીને તેમણે અન્નક્ષેત્રની સેવા દ્વારા અનેક લોકો સુધી મદદનો હાથ લંબાવ્યો હતો. આજે પણ નારાયણ સરોવર સાથે જોડાયેલું તેમનું નામ અન્નદાન અને સેવાભાવનાની પરંપરાની યાદ અપાવે છે.

વલુભગતબાપાનું કાર્યક્ષેત્ર અન્નદાન પૂરતું મર્યાદિત નહોતું. ધાર્મિક, સામાજિક અને માનવકલ્યાણનાં વિવિધ કાર્યોમાં તેમની પ્રેરણા અને યોગદાન જોવા મળ્યાં હતાં. કોરીયાણી ખાતે શ્રીરામ મંદિરની સ્થાપના સાથે તેમનું નામ જોડાયેલું છે. આ ઉપરાંત સ્નેહસદન શ્રીરામ વૃદ્ધાશ્રમની સંકલ્પના અને પ્રેરણામાં તેમનું યોગદાન તથા શ્રી તપોવન ગુરુકુલમના પથદર્શક તરીકેની તેમની ભૂમિકા પણ તેમના વ્યાપક સેવાદૃષ્ટિકોણને ઉજાગર કરે છે.

સમાજમાં વડીલોને સન્માનભર્યું જીવન મળે, ધાર્મિક સંસ્કારોનું જતન થાય અને નવી પેઢીને સારા વિચારો તથા મૂલ્યોનું માર્ગદર્શન પ્રાપ્ત થાય, તેવા હેતુઓ સાથે સંકળાયેલા સેવાકાર્યો તેમની વિચારસરણીની વ્યાપકતા દર્શાવે છે. તેમના માટે સેવા કોઈ એક દિવસનો કાર્યક્રમ કે પ્રસંગ પૂરતી પ્રવૃત્તિ નહોતી, પરંતુ જીવનભર નિભાવવાની જવાબદારી હતી. આ જ કારણ છે કે તેમનું સ્મરણ માત્ર એક વ્યક્તિની પુણ્યતિથિ પૂરતું સીમિત રહેતું નથી, પરંતુ સમાજને સેવાભાવના તરફ પ્રેરિત કરતો અવસર પણ બને છે.

ગૌસેવા પ્રત્યેની તેમની નિષ્ઠા પણ તેમના જીવનનાં મહત્ત્વપૂર્ણ પાસાંમાં સામેલ હતી. ભારતીય પરંપરામાં ગૌસેવાને ધાર્મિક આસ્થા અને કરુણાભાવ સાથે જોડવામાં આવી છે. વલુભગતબાપાએ આ ભાવનાને પોતાના સેવાકાર્યોમાં સ્થાન આપ્યું હતું. અન્નદાન, ગૌસેવા અને યાત્રિકોની સંભાળ જેવા કાર્યો દ્વારા તેમણે જીવમાત્ર પ્રત્યે કરુણા અને સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારીનો સંદેશ આપ્યો હતો.

આજના સમયમાં જ્યારે વ્યક્તિગત સફળતા, સંપત્તિ અને ભૌતિક સુખસુવિધાઓને ઘણીવાર જીવનની સિદ્ધિના માપદંડ તરીકે જોવામાં આવે છે, ત્યારે વલુભગતબાપાનું જીવન સેવા અને સમર્પણનું મહત્ત્વ સમજાવે છે. કોઈ વ્યક્તિએ પોતાના જીવનકાળમાં કેટલું મેળવ્યું તેના કરતાં તેણે અન્ય લોકોના જીવનમાં કેટલો સકારાત્મક ફેરફાર લાવ્યો, તે વધુ મહત્ત્વનું છે. વલુભગતબાપાની સેવાગાથા આ વિચારને વધુ દૃઢ બનાવે છે.

તેમણે શરૂ કરેલી અન્નદાનની પરંપરા અને તેમની સાથે સંકળાયેલાં સેવાકાર્યો આગામી પેઢીઓ માટે પ્રેરણાનું માધ્યમ બની શકે છે. આવી વિભૂતિઓનું સાચું સ્મરણ માત્ર શબ્દોમાં શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરવામાં નહીં, પરંતુ તેમના જીવનમાંથી પ્રેરણા લઈને સમાજના જરૂરિયાતમંદ લોકો માટે યથાશક્તિ સેવા કરવામાં રહેલું છે. ભૂખ્યાને ભોજન, નિરાધારને સહારો, વડીલોને સન્માન અને જીવમાત્ર પ્રત્યે કરુણા જેવા મૂલ્યોને જીવનમાં ઉતારવા એ જ તેમના પ્રત્યેની સાચી ભાવાંજલિ બની શકે છે.

વલુભગતબાપાની ૨૬મી પુણ્યતિથિ નિમિત્તે પરિવારજનો અને સમગ્ર કચ્છી લોહાણા સમાજ દ્વારા તેમના પવિત્ર સ્મરણને વંદન કરવામાં આવે છે. તેમના ત્યાગ, તપ, ભક્તિ અને સેવાભાવનાને યાદ કરીને સમાજજીવનમાં માનવતાની ભાવના વધુ મજબૂત બને તેવી અભિલાષા વ્યક્ત થાય છે.

વલુભગતબાપાનું જીવન એક એવો સંદેશ આપે છે કે સંપત્તિથી વ્યક્તિ સમૃદ્ધ બની શકે, પરંતુ સેવાના સંસ્કારથી તેનું જીવન બીજાઓ માટે આશીર્વાદરૂપ બની શકે છે. અન્નદાનની પવિત્ર પરંપરા, ગૌસેવાની ભાવના અને માનવકલ્યાણ માટેનું સમર્પણ જ તેમની સાચી ઓળખ છે. નારાયણ સરોવરની પવિત્ર ભૂમિ સાથે જોડાયેલી તેમની સેવાગાથા આવનારી પેઢીઓને પણ નિઃસ્વાર્થ સેવા માટે પ્રેરિત કરતી રહેશે.

ભક્તરાજ પૂજ્ય વલુભગતબાપાને કોટિ કોટિ વંદન અને ૨૬મી પુણ્યતિથિએ ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ!